भाग २ : स्वयंसेवा, व्यक्तित्व विकासको जीवन विद्यालय
स्वयंसेवा भनेको अरूलाई सहयोग गर्ने एउटा सामाजिक अभ्यास मात्र होइन । यो स्वयंलाई चिन्ने, आफ्नो क्षमता विकास गर्ने, जिम्मेवारी सिक्ने र जीवनलाई सही दिशातर्फ अघि बढाउने एउटा महत्वपूर्ण माध्यम पनि हो । विद्यालयमा विद्यार्थीले किताबबाट ज्ञान प्राप्त गर्छन्, कक्षाकोठामा शिक्षकबाट सिक्छन् र परीक्षाबाट आफ्नो सिकाइ मापन गर्छन् । तर जीवनका धेरै महत्वपूर्ण कुरा भने किताबका पानामा मात्र भेटिँदैनन् । अरूसँग कसरी व्यवहार गर्ने, समस्या पर्दा कसरी समाधान खोज्ने, समूहमा कसरी काम गर्ने, आफ्नो जिम्मेवारी कसरी पूरा गर्ने, फरक विचारलाई कसरी सम्मान गर्ने र कठिन परिस्थितिमा धैर्य कसरी कायम राख्ने भन्ने कुरा व्यवहारबाट सिकिन्छ ।
यही व्यवहारिक सिकाइको एउटा महत्वपूर्ण माध्यम हो, स्वयंसेवा ।
जब कुनै युवा आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजका लागि केही गर्न तयार हुन्छ, त्यही क्षणदेखि उसको व्यक्तित्व विकासको अर्को यात्रा सुरु हुन्छ । उसले अरूको आवश्यकता बुझ्न थाल्छ, समाजलाई नजिकबाट नियाल्न थाल्छ र आफू पनि समाज परिवर्तनको एउटा हिस्सा बन्न सक्छु भन्ने आत्मविश्वास विकास गर्न थाल्छ ।
स्वयंसेवा किन जीवन विद्यालय हो ?
विद्यालयले हामीलाई ज्ञान दिन्छ । स्वयंसेवाले त्यो ज्ञानलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्न सिकाउँछ ।
मानौँ, कुनै विद्यार्थीले नेतृत्वका बारेमा पुस्तकमा पढेको छ । नेतृत्व भनेको अरूलाई आदेश दिनु होइन, उनीहरूलाई साथ लिएर लक्ष्यतर्फ अघि बढ्नु हो भन्ने कुरा उसले पढ्न सक्छ । तर वास्तविक नेतृत्वको अनुभव उसले त्यतिबेला प्राप्त गर्छ, जब ऊ कुनै सामुदायिक कार्यक्रमको जिम्मेवारी लिन्छ, साथीहरूलाई काम बाँड्छ, सबैको कुरा सुन्छ, समस्या आउँदा समाधान खोज्छ र अन्ततः कार्यक्रम सफल बनाउन आफ्नो भूमिका पूरा गर्छ ।
यस अर्थमा स्वयंसेवा एउटा यस्तो जीवन विद्यालय हो, जहाँ परीक्षा कागजमा होइन, व्यवहारमा हुन्छ ।
यहाँ प्रमाणपत्रभन्दा अनुभव महत्वपूर्ण हुन्छ । पदभन्दा जिम्मेवारी महत्वपूर्ण हुन्छ । भाषणभन्दा काम महत्वपूर्ण हुन्छ । र व्यक्तिगत उपलब्धिभन्दा सामूहिक उपलब्धिको महत्व बुझ्न थालिन्छ ।
स्वयंसेवाबाट आत्मविश्वास कसरी विकास हुन्छ ?
धेरै युवामा क्षमता हुन्छ, तर आफ्नो क्षमतामाथि विश्वास हुँदैन । उनीहरू सोचिरहेका हुन्छन्, “मबाट के नै हुन्छ र ?”, “म एक्लैले के परिवर्तन गर्न सक्छु ?”, “अरूले राम्रो गर्छन्, म त सामान्य व्यक्ति हुँ ।”
स्वयंसेवाले यस्ता सोचलाई विस्तारै परिवर्तन गर्न सहयोग गर्छ ।
जब एउटा युवा पहिलोपटक कुनै सामाजिक कार्यक्रममा सहभागी हुन्छ, उसलाई आफ्नो भूमिका सानो लाग्न सक्छ । तर उसले काम गर्दै जाँदा आफ्नो योगदानको परिणाम देख्न थाल्छ । उसले एउटा बालबालिकालाई पढाउन सक्छ । एउटा सार्वजनिक स्थान सफा गर्न सक्छ । कुनै ज्येष्ठ नागरिकलाई आवश्यक सहयोग गर्न सक्छ । वृक्षरोपणमा सहभागी हुन सक्छ । कुनै सचेतनामूलक कार्यक्रममा सहयोग गर्न सक्छ ।
काम सानो भए पनि त्यसबाट उत्पन्न प्रभावले युवालाई एउटा महत्वपूर्ण अनुभूति गराउँछ ।
“म पनि केही गर्न सक्छु ।”
यही अनुभूति आत्मविश्वास निर्माणको आधार बन्न सक्छ ।
आत्मविश्वास केवल आफूलाई ठूलो ठान्नु होइन । आफ्नो क्षमता पहिचान गर्नु, कमजोरी स्वीकार गर्नु, सिक्न तयार हुनु र आवश्यक परेको ठाउँमा जिम्मेवारी लिन सक्नु पनि आत्मविश्वास हो ।
स्वयंसेवाले सिकाउने पाँच महत्वपूर्ण जीवनपाठ
१. अरूलाई सम्मान गर्ने संस्कार
स्वयंसेवामा विभिन्न उमेर, क्षमता, आर्थिक अवस्था, विचार र पृष्ठभूमिका मानिससँग भेट हुन्छ । यस्तो अनुभवले युवालाई मानिसलाई बाहिरी अवस्थाका आधारमा होइन, मानवताको दृष्टिले हेर्न सिकाउँछ ।
कसैलाई सहयोग गर्दा उसको अवस्था बुझ्नुपर्छ । कसैको कुरा सुन्दा धैर्य गर्नुपर्छ । कसैको समस्या समाधान गर्न खोज्दा उसको आत्मसम्मानको पनि ख्याल गर्नुपर्छ ।
यसरी स्वयंसेवाले युवामा सम्मान, सहानुभूति र संवेदनशीलताको विकास गर्छ ।
२. सुन्ने क्षमता
आज धेरै मानिस बोल्न चाहन्छन्, तर कम मानिस सुन्न चाहन्छन् ।
तर समाजमा काम गर्दा केवल आफ्नै विचार पर्याप्त हुँदैन । अरूको समस्या सुन्नुपर्छ । फरक विचार बुझ्नुपर्छ । कहिलेकाहीँ आफूले सही ठानेको समाधान अरूका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ ।
स्वयंसेवाले युवालाई पहिले सुन्न, बुझ्न र त्यसपछि प्रतिक्रिया दिन सिकाउँछ ।
यो सीप भविष्यको अध्ययन, रोजगारी, व्यवसाय, नेतृत्व र पारिवारिक जीवन सबै क्षेत्रमा उपयोगी हुन्छ ।
३. जिम्मेवारीबोध
स्वयंसेवामा कसैले काम गर्न बाध्य बनाएको हुँदैन । आफ्नो इच्छाले जिम्मेवारी लिइन्छ । त्यसैले आफूले स्वीकार गरेको काम पूरा गर्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ ।
यदि कुनै युवाले कार्यक्रममा सहभागी भएर एउटा जिम्मेवारी लिएको छ भने उसले समयमा उपस्थित हुनुपर्छ, आवश्यक तयारी गर्नुपर्छ र काम पूरा गर्नुपर्छ ।
यसरी स्वयंसेवाले एउटा महत्वपूर्ण जीवनपाठ सिकाउँछ ।
“जिम्मेवारी लिनु सजिलो हुन सक्छ, तर जिम्मेवारी पूरा गर्नु नै वास्तविक चरित्र हो ।”
यही बानी भविष्यमा राम्रो विद्यार्थी, जिम्मेवार कर्मचारी, उद्यमी, सामाजिक अभियन्ता वा सक्षम नेतृत्वकर्ताका रूपमा विकास हुन सहयोग गर्छ ।
४. समस्या समाधान गर्ने क्षमता
समाजमा काम गर्दा सबै कुरा योजनाअनुसार हुँदैन ।
कहिलेकाहीँ कार्यक्रममा अपेक्षित मानिसहरू आउँदैनन् । आवश्यक सामग्री समयमा उपलब्ध हुँदैन । मौसमले साथ दिँदैन । समूहका सदस्यबीच फरक विचार आउन सक्छ । कुनै कामका लागि सोचेजति समय नपुग्न सक्छ ।
यस्ता परिस्थितिमा स्वयंसेवकले समस्या देखेर पछि हट्ने होइन, सम्भावित समाधान खोज्न सिक्छ ।
“समस्या आयो” भन्ने ठाउँबाट “अब यसको समाधान के हुन सक्छ ?” भन्ने सोच विकास हुनु नै स्वयंसेवाबाट प्राप्त हुने महत्वपूर्ण जीवन सीप हो ।
यस्तो सोच भएका युवाहरू चुनौतीबाट डराउनेभन्दा चुनौतीलाई सिकाइको अवसरका रूपमा लिन थाल्छन् ।
५. विनम्रता र सेवाभाव
स्वयंसेवाको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष भनेको यसले मानिसलाई आफ्नो योगदानको मूल्य बुझाउँदै गर्दा पनि विनम्र रहन सिकाउँछ ।
कसैलाई सहयोग गरेपछि त्यसको बदलामा प्रशंसा, पुरस्कार वा सम्मान नै प्राप्त हुनुपर्छ भन्ने सोच स्वयंसेवाको मूल भावना होइन ।
कहिलेकाहीँ आफूले गरेको काम कसैले थाहा पनि नपाउन सक्छ । तर त्यस कामले कसैको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ भने त्यही पर्याप्त हुन्छ ।
यही भावनाले युवालाई “मैले के पाएँ ?” भन्ने प्रश्नबाट “मैले के दिन सकेँ ?” भन्ने प्रश्नतर्फ लैजान्छ ।
नेतृत्व पदबाट होइन, सेवाबाट सुरु हुन्छ
नेतृत्व भन्नासाथ धेरैलाई अध्यक्ष, सचिव, संयोजक वा कुनै जिम्मेवार पद सम्झना आउँछ । तर वास्तविक नेतृत्व पद प्राप्त भएपछि मात्र सुरु हुँदैन ।
नेतृत्वको सुरुवात जिम्मेवारी स्वीकार गर्ने ठाउँबाट हुन्छ ।
कुनै काममा अरूभन्दा पहिले अगाडि बढ्नु, समस्या पर्दा समाधान खोज्नु, कमजोर सदस्यलाई साथ दिनु, समूहमा सबैको विचार सुन्नु, आफूले गरेको प्रतिबद्धता पूरा गर्नु र सफलताको श्रेय सबैसँग बाँड्नु नेतृत्वका आधारभूत व्यवहार हुन् ।
स्वयंसेवाले युवालाई यिनै व्यवहार अभ्यास गर्ने अवसर दिन्छ ।
त्यसैले स्वयंसेवा नेतृत्व विकासको एउटा व्यवहारिक प्रयोगशाला पनि हो ।
आज कुनै विद्यार्थी विद्यालयको सरसफाइ अभियानमा साथीहरूलाई संगठित गर्दैछ भने भोलि त्यही अनुभवले उसलाई ठूलो समूह व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्न सक्छ । आज कुनै युवा समुदायमा वृक्षरोपण कार्यक्रमको व्यवस्थापन गर्दैछ भने भोलि उसले वातावरणसम्बन्धी परियोजना सञ्चालन गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्न सक्छ ।
नेतृत्वको यात्रा प्रायः सानो जिम्मेवारीबाट सुरु हुन्छ ।
स्वयंसेवा र भविष्यको करियर
युवाहरूका लागि स्वयंसेवा केवल सामाजिक योगदानको विषय होइन । यो भविष्यको अध्ययन र करियरसँग पनि जोडिन सक्छ ।
आजको कार्यक्षेत्रमा विषयगत ज्ञानसँगै समूहमा काम गर्ने क्षमता, प्रभावकारी सञ्चार, समय व्यवस्थापन, समस्या समाधान, सिर्जनात्मक सोच, जिम्मेवारीबोध र सामाजिक संवेदनशीलता जस्ता सीपको पनि महत्व हुन्छ ।
स्वयंसेवामा सक्रिय युवाले यी सीपहरू व्यवहारमै अभ्यास गर्न सक्छ ।
उदाहरणका लागि, कुनै विद्यार्थीले बालबालिकालाई पढाउने स्वयंसेवी काम गर्छ भने उसले केवल पढाउने काम मात्र गरिरहेको हुँदैन । उसले आफ्नो सञ्चार क्षमता, धैर्य, योजना बनाउने क्षमता, समय व्यवस्थापन र अरूको आवश्यकता बुझ्ने क्षमता पनि विकास गरिरहेको हुन्छ ।
त्यस्तै, कुनै युवा वातावरण संरक्षणसम्बन्धी अभियानमा सहभागी हुन्छ भने उसले समूह व्यवस्थापन, कार्यक्रम सञ्चालन, जनचेतना अभिवृद्धि र समस्या समाधानजस्ता सीप अभ्यास गर्न सक्छ ।
भविष्यमा आफ्नो अनुभव प्रस्तुत गर्दा पनि यस्ता गतिविधिले युवाको व्यवहारिक क्षमता देखाउन सहयोग गर्न सक्छ ।
एउटा सानो अनुभव, ठूलो सिकाइ
कल्पना गरौँ, एक जना विद्यार्थीले आफ्नो समुदायका केही साना बालबालिकालाई हप्तामा एक दिन निःशुल्क पढाउने निर्णय गर्छ ।
सुरुमा उसलाई लाग्न सक्छ, “मसँग पढाउनका लागि पर्याप्त अनुभव छैन ।”
तर उसले सुरुवात गर्छ ।
पहिलो दिन बालबालिकाहरूको ध्यान केन्द्रित गराउन कठिन हुन्छ । दोस्रो दिन उसले फरक तरिका अपनाउँछ । केही दिनपछि उसले बुझ्छ कि सबै बालबालिकाको सिक्ने तरिका एउटै हुँदैन । त्यसपछि उसले खेल, चित्र र अभ्यासका माध्यमबाट पढाउन थाल्छ ।
केही महिनापछि उसले केवल बालबालिकालाई पढाएको हुँदैन । उसले धैर्य सिकेको हुन्छ । फरक व्यक्तिको आवश्यकता बुझ्न सिकेको हुन्छ । योजना बनाउन सिकेको हुन्छ । समस्या आएपछि नयाँ उपाय खोज्न सिकेको हुन्छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, उसले आफूभित्र एउटा नयाँ क्षमता भेट्टाएको हुन्छ ।
“म अरूको जीवनमा केही सकारात्मक योगदान गर्न सक्छु ।”
यही हो स्वयंसेवाको वास्तविक शक्ति ।
स्वयंसेवा गर्दा अरू मात्र परिवर्तन हुँदैनन्
हामी प्रायः स्वयंसेवाको प्रभावलाई सहयोग प्राप्त गर्ने व्यक्तिको दृष्टिले मात्र हेर्छौँ ।
तर स्वयंसेवाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पनि छ ।
स्वयंसेवक स्वयं पनि परिवर्तन हुन्छ ।
उसको सोच फराकिलो हुन्छ । अरूको समस्या बुझ्ने क्षमता बढ्छ । सामाजिक जिम्मेवारीको भावना विकास हुन्छ । आत्मविश्वास बढ्छ । मानिससँग सम्बन्ध निर्माण गर्ने क्षमता विकास हुन्छ । आफ्ना प्राथमिकताबारे सोच्ने अवसर प्राप्त हुन्छ ।
यसरी स्वयंसेवा दुईतर्फी सिकाइको प्रक्रिया हो ।
एकातर्फ समाजले सहयोग प्राप्त गर्छ भने अर्कोतर्फ स्वयंसेवकले जीवनका महत्वपूर्ण सीप र अनुभव प्राप्त गर्छ ।
त्यसैले स्वयंसेवा केवल “अरूलाई दिने” काम होइन । यो “दिँदै सिक्ने र सिक्दै विकास हुने” यात्रा पनि हो ।
आज आफैँलाई एउटा प्रश्न गरौँ
यदि तपाईंले आफ्नो जीवनको एक वर्षमा केवल केही घण्टा समाजका लागि छुट्याउनुभयो भने के परिवर्तन आउला ?
सायद कुनै ठूलो परिवर्तन तुरुन्त देखिँदैन ।
तर एउटा बालबालिकाले नयाँ कुरा सिक्न सक्छ ।
एउटा सार्वजनिक स्थान सफा हुन सक्छ ।
एउटा बिरुवा हुर्किन सक्छ ।
कुनै ज्येष्ठ व्यक्तिले आफू एक्लो नभएको महसुस गर्न सक्छ ।
कुनै साथीले कठिन अवस्थामा साथ पाउन सक्छ ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, तपाईं आफैँभित्र एउटा नयाँ सोच जन्मिन सक्छ ।
“समाज परिवर्तनका लागि ठूलो पद आवश्यक छैन । इच्छा, समय र निरन्तर प्रयास भए पुग्छ ।”
यही सोचबाट स्वयंसेवाको संस्कार सुरु हुन्छ ।
युवाका लागि सन्देश
युवावस्था केवल आफ्नो भविष्य बनाउने समय होइन । यो आफूले कस्तो समाजमा बाँच्न चाहन्छौँ भन्ने कुरा निर्धारण गर्ने समय पनि हो ।
हामीलाई राम्रो समाज चाहिन्छ भने त्यसको निर्माणमा हाम्रो पनि भूमिका हुनुपर्छ ।
हामी जिम्मेवार नागरिक चाहन्छौँ भने जिम्मेवारीको अभ्यास आफैँबाट सुरु गर्नुपर्छ ।
हामी सहयोगी समाज चाहन्छौँ भने सहयोग गर्ने संस्कार आफैँबाट सुरु गर्नुपर्छ ।
र हामी सकारात्मक पुस्ता बन्न चाहन्छौँ भने सकारात्मक कामको सुरुवात पनि आफैँबाट गर्नुपर्छ ।
स्वयंसेवा त्यही सुरुवातको एउटा सरल तर प्रभावकारी बाटो हो ।
सेवा गर्न ठूलो अवसर पर्खिनुपर्दैन ।
आफ्नो वरिपरि रहेको सानो आवश्यकता पहिचान गरेर त्यसमा आफ्नो समय, सीप र श्रम योगदान गर्न सक्नु नै स्वयंसेवाको सुन्दर सुरुवात हो ।
